Benchmarks

хэмжээгээр жэшээлэгдэнэ (тусхай формулоор гаргагдана). Q-иин үнэ сэнгэй ехэ хадань - хэлэн бүри үлүү дээшээ болон тоологдоно. Хамагай үндэр Q-иин үнэ сэнгээр мүнөө сагта англи хэлэн илгарна. Де Сваанай методикоор, яаагаад ехэнхи хүнүүд дээдэ шатын хэлэнүүдые үзэхэ гэжэ оролдоноб гэжэ Q параметр харуулдаг байна. Символическа талаар хэлэн хүнэй байдал (статус) харуулна бшуу. Сүлөө сагаа, эршэ хүсэеэ хэлэ үзөөб гэжэ һалгаахадаа, ерээдүйдээ хүн энэ мэдэсэеэ жэнхэни һайн баялиг болгохо байна.

Хэлэ мэдэсын янза бүриин үе шатанууд глобальна хэлэнүүдэй системада элдэб үйлэ дүүргэнэ. Түб болон supercentral хэлэнүүд тэрэнэй тогтоборитой байдалые хангаха харюусалгатай. Supercentral англи хэлэн нэрлэгдэһэн системын элементнүүдые нэгэн болгожо “нягтална”.

Жэжэ хэлэнүүд системын олон янзын байдал, хүгжэлтэ тогтоолсоно, тиигэбэшье тэдэнэрые хадалгаха, хүгжөөхэ ябадал дэлхэйн юрэнхы хэлэ үзэлгын зураг бүришье даа хубилгаха нүлөөтэй.

Хэлэ бэшэгэй эрдэмэй талаһаа хараад үзэхэдэ (де Сваанай хэлэгшээр), жэжэ заахан хэлэнүүдые хадалгаха гээшэ маша үнэтэй хэрэг юм байна, мүн баһа хүлеэгдэһэн үрэ дүншье һаяар үгтэхөөр бэшэ. Тиимэһээ хүсэ шадал гаргажа, мүнөө үеын глобализациин энэ шатын хэлэ хамгаалгын эрмэлзэлэл эрхим шалтагаан болоно гэжэ үзэгдэнэ, тиин урасхалда эсэргүү хүдэлөөнтэй холбоотойшье хадаа.

...Мүнөө үеын буряад хэлэн Абрам де Сваанай үзэл баримталай талаһаа хараад үзэхэдэ, иимэ байна: de jure түб (Буряад Уласай гүрэн түрын) хэлэн байгаад, de facto хэды –хэды ара захын заахан хэлэнүүд боложо бутарна.

Хориин диалект дээрэ үндэһэлэгдэһэн мүнөө үеын литературна буряад хэлэн үндэһэ яһанай (Буряад үндэстэниие бии болгоһон) һууринуудай нэгэн юм, зүгөөр “бүгэдэ буряадай” харилсаа холбооной хэлэн боложо үшөө шадаагүй.

Буряад хэлэн ба тэрэнэй элдэб янзын нютаг аялгануудые сахиха гээшэ мүнөө сагта хүндэ хэсүү даабари болоно, шиидхэбэринь засагай зүгһөө ехэ дэмжэлгэдэ хүртэхэ ёһотой байна, һуралсалай аргануудта эрид шууд хубилалтануудые нэбтэрүүлхэ, тэрээндэнь бага бэшэ алта – мүнгэн хэрэгтэй.

Тиигэбэшье, диалектнүүдһээ дээгүүр статустай буряад бэшэг хэлэн бии һэн, олонхи мүнөө үеын эрдэмтэд тэрээндэ дахин “бусаха” гээшэ гүбди гэһэн хандалга табина (али, наада захаарнь абаа бол, нягталан үзэхэ юм бэшэ аал гэлсэнэ). Хуучин бичиг – али хуушан буряад-монгол бэшэгэй мүн уран зохёолой хэлэн тиигэжэ XVII-XIX-дугаар зуун жэлнүүдтэ шажан мүргэлэй мүн саарһа данса бүридхэлдэ хэрэглэдэг бэшэг байгаа. Энэмнай XX зуун жэлэй 20-ёод онуудта буряад литературна хэлэнэй бии болоходо үндэһэн һууринь болоһон байна, буряад мэргэжэлтэ уран зохёол, хэблэл, сонин, сэтгүүл үйлэдэхэ хэрэгтэ аргагүй ехэ нүлөө үзүүлһэн байна. Хуушан монгол бэшэг дээрэ үндэһэлэгдөөд, Буряад Уласай түрүүшын сонин сэтгүүлнүүд гараһан байна. Эдэмнай: «Буряад-монголун үнэн» сонин, «Уран үгын чимэг», «Соёлун хубисгал» сэтгүүлнүүд, гэхэ мэтэ. Засаг түрын газарта, олониитын элдэб байгуулалтануудта хуушан монгол бэшэг ород хэлэнтэй хамта хэрэглэгдэдэг байгаа.

Мүнөө сагта бидэнэр хуучин бичиг хэрэглэдэг болобол, гансал өөһэд хоорондоо (янза бүриин аялга диалектыншье хадаа) хөөрэлдэхэ бэшэ, мүн бүхы Евразиин уудам үргэн орон дэлхэйгээр тараһан хамаг монгол уладуудаар ярилдаха аргатай болохо байна бшуубди даа.

Абрам де Сваанай үгэнүүдээр хэлээ хада, дээдэ нэрлэгдэһэн хуучин бичигые түб хэлэн гээд үзэжэ болоно, магад бүри supercentral бэшэг хэлэн гээшье болбол хамаагүй (глобализациин үедэ амиды үлэхэ ехэ арга боломжотой байна ха даа). Абрам де Сваанай хэлээшээр, дэлхэй дээрэхи 13 supercentral хэлэнэй дунда монгол хуучин бичиг үгы, тиигэбэшье, тэрэ хамаг монголшуудай хоорондохи харилсаанда ехэ үүргэ дүүргэжэ