2012 жыл, 23-ию феврал. Интернет-версия: zaman.smbk.ru

ЗАМАН

3

Мамырлықыны бла ырахалықыны сақлауыла

Төрөлө

Махтаулуқыға тийишлі бола келеді

Ата жүртүбүзүн битеп төлөпөрөн де 23-ю февраль улу байрамды. Ол кесиди Октябрь социалист революция хорламандан сора көн түрмәл куура-гъында.

1917 жылда революция төрөнүлдөн сора Россиян аскердери империализм куулуп эг-теген къюол, къыларында сауаттары бла койерлик кеттеди. Ала биле эди-ген Германия бла мамырлелим этину болгылар уузақтыг солуганын жыл байрамында.

Немислик, патша аскер чылды, жаны властын уа алмак къурууларына кюю болмаганын ангъл-лап-лапты. Көн да бар-жыл жаш соет республи-ка къюруу къюртеди. Ол бопламда 1918 жылда 15-и (25-и) январды со-

внарком Иичи-элли къызыл аскер куураңу косонды декрети эм 29-ю январды (11-и феврал) дагыда Иичи-элли къызыл флот-ну куураңу байрамды экинчи декрети къызыл эгтеди.

Халқы комиссарлары Со-ветин былай бегимен да эс бургъылары къыралын битеп кююн эм ирыссын революция къуруулары бирдикдиргү эм тугътан жирбинги баш эркинлик сақлары. Ала би битеп къыралда 1918 жылда 23-ю февралда «Социалист Ата жүртүн къурууларын» деген чылдыңы бла митин-гу болгъылары. Ол кюю окуны эски аскерден къыл-гъын, революцияга кер-тичи офицер, солдатда Нараны бла Псковну тир-лерден герман аскерин къюмазда уутандылды. Ол

кюнден төргөлөн Къызыл Аскерни тугътан кюю-н декрети эм 29-ю январды бери къалгъыз тюз нигет-ли къулуп эгти келеди. СССР-де социализм къу-руулары улу къызыл сал-гъында. Артыкъ бег э Улу Ата жүрт уруша фашист Германияны ууыт, битеп динини гитерин бөлүн-дүкътары, аты ёмрөлөдө айтылган түрүн эгтеди.

Каш соет къыралны айткылъы аскерин кесини нигет кюю, жигитлиги, та-уилеги бла машау эди. Сағатда аскерлер къулуп айткылъы түрүн къуда.

— Перекодна, Орлов-Кур-дуга, Хасан къюю жағъ-лаарында, Станиграды, Москва, Ленинграды къуруулары эм азатлапа битеп дини тарыхда айт-кылъы герман аскерин Россияде Ата жүрт сой-

мелик төлөпен тёгөн бериле, аны жаркъы эм мамыр жашаң кююн кю-рөшүрге жармаздан халъыр жашаң къюмазда. Болгъылары къызыл – батырлары, бусагыдага да көндөр. Жамау э ке-сини сыйлы көрүн аскерин къызыл-жаны бла соеди, аны бла ёктемеледи.

Анданы 23-ю феврал Россия Федерацияда бек баш байрамлап бирди къюннү къурууларын къюннү къурууларын. Биз ветеранлары эм бу-сағатда аскерлер къулуп айткылъы эм битеп Къызыл-Малъкъарда жа-шагъанлары байраң бла алгышлайды.

Л. ШУГАЛЕЙ.
КПРФ-н Къырары-Малъкъарын сектрары.

Еттюлроп

Къачан да сермешлени чыхырында

В-къа репрессион ССР-н народов ССР в Победу в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг. деген китапда Алтын Жулуздыгъ фатта-токън макълъарларын тимиссиде Элсюерлани Къёбъзю аты барды да, ол сеиден эсиме тю-шюрем энди. Биринчи жерде ол Налъкъидж жаны фатгъа къегенин көр-ген эдим (Горький атын ормады). Орта ёскюнди из битиргек, чыралы, субай салып киш.

Түкмүн билгенден баш-та танылмайым жымъ эди энди бла. Алай, нег эсе да, къююн бир бек ушагъан эди ол. Манга элли фатта ол къюн кюде беген эди-ле да, анда-санда тюбей турдун аңга. Саламлаш-хандан башка, хатарыбыз болмагъын.

М-нын, фатаримын ал-ын, Байсонталаны Алым атын ормаздан къюн, талай жыл озгъандан сора Элсюер улуны атын жа-гъын эшитдим. Бизни юйню экинчи эгтамында отставкадын полковник Зубенко жылгъ эди (аты эсиме тюйюлдү). Энди бла салып, ушакъ элли фатта эдик. Газете ишлелген били эди. Бир жол эм манга «Элсюерлани Николаин танымыс-7», деп сорду.

— Ол түкмүндүн ёркюю танымыл, алын аты башкъыл, дедим.

— Ол, ишагърдан да эгти, былай хапар айтын.

— Николай деген атаган эдим жаң. Жигитлигин чеги болмагъын, аны бла бирге арғу да жаш! Мени жаң жаң улуп полкъуда. Эл-сюер улу ротанын къюн, деп, катта къалды. Мен анга Кюя де-юн эдим да, ол кюнден сора

Николай атадым. Миллет бопларын, дерки эдим соргъан болса. Алай андан арысъына аны киши да изле-меди. Берлинги дерки барды ол ротасы бла бирге. Элсюер улусы орнинин аскерин къалъы къыстаргы болгъу эди! Ол батыр улн кетсе, покъуна улу къюръан тюш-гене савръкъ эдим.

Элсюерлани Мухам-матын жаши Къёбъз (Николай) немис-фашист аскерле бла сермешлени Улу Ата жүрт урушы бирин-чи контеринде киргендэ. Укранины ара шаҳары Ки-ви къурууларында, айл, белигисичи, аны къюръгъ эштүн эди. 1943 жылда покъуна ротаны команди-рамын лейтенант Элсюер-лани Къёбъз Йъвош шаҳар кююн жигитлигин сермешен-ди. Йъвош бла къалы уруша Полицей жеринде бар-ланганлары. 1945 жылда 19-ю январды полк Краков шаҳары къытанды Страхъ-сы деген элли айыръгъ ке-рек эди. Элсюер улу, кесини ротасы, бла атга чыгъыл, душманы траншиларын биринчи болуп киргендэ. Къызыл тюйюшде рота юн жырлары чакъыл гитерин солдаты бла оффицерим къыръгъын.

Къюръгъы тюркюю жыллары 827-ю жаң жаң аскер покъуна ротаны команди-рамын лейтенант Элсюер-лани Къёбъз Йъвош шаҳар кююн жигитлигин сермешен-ди.

827-ю жаң жаң аскер команди-рамын лейтенант Элсюер-лани Къёбъз 60-чы эркинчи команди-рушын 1945 жылда 30-ю феврал, де чыгъыл буюкгъу бла Александъ Невский орден бла сауатланганлыгъ. Аскер бөлмөнде уста башчылыгъ эг-теди, къалъыл къюнде кеси элли дюн эн оюн эг битин эм душманын адам санана эм такникасын көн къюран тюшюрөн юн.

Къюръгъы былай эсгерде Элсюер босинини жыллары биринчи февралы Ос-т-ден ёткенгисе эсиме тюш-се, эгтенин этеме. Черек булган, айл буюк къалъын тюйюл эди да, къюръгъы, ол сыйлы, биринчи тюш-теди эди деп. Мен Николайга кесини керекли, керекси

ХАПАРЛЫ АДАМ БЛА УШАКЪ

Эр эсент, артха турма

Аскерде къулуп эг-тину юсюнден хапар билирге Къыр-н комиссар-лын барырдан алыгъ би жамау бу ишке къалъы къаргъын чыкъылар мурда къызыл сору бордиргъын.

«Повестка бек къууанганма»

Бешинчи шкуну онучу классында оккулъан Сөр-гъы Игнаты аскерге бармал къалъылмайъын айтамды. «Ансы ардады ишке кир-ген къалъын болмайды», — дей-ди. Хусен Муратов а шкуну болгъылары, бусагыдага исизлини санына къюш-туп турды. «Мен армияда кесини жериме табарма деп турма. Болмалъы къулуп эгти болгъыларын сора контракт бла да къалъылъы-ма», — дегенди.

Холанды Ислям а Сочи шаҳарда Спорт эм физкультур университети биринчи курсуда оккулъу. «Манга 22-ю майга повестка кел-генди, бек къууанганма», — дей-ди. «Жолданда аскерде болмады жаша чынты эр кишеле. Къызыл асын-да кесини, биз а къалъылъы эссе да, анда болгъу керекъы».

Онбиринчи класса ок-кулъы Мурат Карданов а соймиди аскерге баргъы-га. «Окулъы барлыкъы, устальзь да сауатланъыма. Айхай, битеп планларымы бузгъан аскерди. Ол манга ахърысы бла керекмейди», — дегенди ол.

Къуруулда ишлөгүн Хо-чулъы Ренат да аскерде къулуп эгтени аны жаша-у бузгъан сунды. «Аскерге кетдим, тини оккулъы тургъан жеримен айыръкъы. Ар-да уа, тюрпо-юрюю симла-да чыгъыл, оккулъы къалъылалъы къылъалъы. Энди уа, кереси да, жаланда

къуруулда табылды манга жумуш. Дипломом болса уа, ёшдө ох этип бек иги жерде ишер эдим.

Анданы оюмлары да бир къыбъ тюйюлдү. Огъынъ Малъкъар француз тилин устазы Мусулланы Тамара аъыл этенден, алын аскер-киши призынликке алъынча көн жашалын сымдъын эгдери, ала уа, ол чуулгъылъы, санъылъыгъы чыдъаргъы киргендэ, бек къалъылъылъы.

«Шендюгъ олгъу эсе, анга не зат болгъуза болгъу?» — Ичи покрууларга бери-леди. Бир-бирде призын-лик кесерде солдатда болгъу орнуну тутмакъла болуп къалъылъы.

— Имманы къоъгъы ушок алыгъы эркинлик берижъ эссе уа?

Алайда деп альтернатив къулуп эгтени бла бек ём-рөлөдө: «Аны мени бла анам ёмрөлөдөн, Эки ти-шюръ кюртепн бала Жакъ ёштөкъе десюю-штюр-лап санитарна болмады, почтада да ишлейди. Бизни республиканда ала къыл-дюн: жыл сайын Проклада районда бир неда эки сим-ли Игова болмады.

— Телевизорда аскерде бол-гъан ишени къёргезсе, эгтенин этсе...

Ююн ёштөкъе, шкунларда болгъан затын къёргезсе эди, бегрек эгенин джиг-ги. Аскерде бизни жаша-у бузда болмагъын бир зат да жоқъы.

— Тюйюлген солдат кесини къалъы къуруулалъыгъы?

— Прокрууларга заявле-ди жазыл. Бусагатда бу орднын ишчилери бөлмө-лөр барып соруп-титиле эгдери: сизге адам тимиди, тёгрергъе-башда законсуз-лъыгъы ишле керемиси деп.

Да бизнилигъе тап сал-гъылъы — «Нишса кавказской национальности» деп. Тинъ болмаз шаълъарыгъы.

— Бизнилигъе тюркюю жа-шалъылъы бла къулуп эг-тенин не керекмейди?

— Балм, жужъу жаланда алай болгъу болуп. Билъыр бизни республиканда аскерде жаланда 929 жаши кеттеди, алъын э бир жылга 4000 барчъу эди.

— Чакъырълъылъы андан сора жокъыз жидеге?

— Бардъы, алай алмъка

къюръгъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъылъыл